На прв поглед, Месечината изгледа како мирно и непроменливо небесно тело. Секогаш ни ја покажува истата страна, па со векови луѓето мислеле дека таа е речиси симетрична. Но кога во втората половина на 20 век за првпат беа испратени фотографии од нејзината далечна страна, научниците останаа изненадени. Двете хемисфери на Месечината изгледаат драматично различно, а причината за тоа долго време беше мистерија.
Блиската страна на Месечината е покриена со темни базалтни рамнини, додека далечната страна е посветла и преполна со ударни кратери.
Страната што ја гледаме од Земјата е испресечена со големи темни области, наречени „мориња“. Иако името е поетично, тие всушност се огромни рамнини од зацврстена вулканска лава, создадени пред милијарди години. Далечната страна, пак, речиси и да нема вакви рамнини. Таа е посветла, постара и многу погусто кратеризирана. Оваа нерамнотежа не е случајна и укажува дека Месечината имала бурна и нееднаква геолошка историја.
Еден од главните осомничени за оваа разлика е Јужниот Пол, Ајткенски басен. Тоа е најголемиот познат ударен кратер во Сончевиот систем, со дијаметар од околу 2.500 километри, што зафаќа речиси една четвртина од месечевата површина. Се смета дека настанал кога огромен астероид или протопланета удрил во Месечината во нејзината рана историја.
Положбата и големината на Јужниот Пол-Ајткенски басен на далечната страна на Месечината.
Долго време научниците претпоставуваа дека овој џиновски удар можел да има врска со разликите меѓу двете хемисфери, но недостасуваше најважното: примероци од самата далечна страна. Пресвртот дојде во 2024 година, кога кинеската мисија Чанг’е 6 донесе на Земјата први примероци од месечева прашина токму од регионот на овој басен.
Анализата на овие примероци откри нешто неочекувано. Научниците ги проучувале изотопите на калиум и железо. Изотопите се „верзии“ на ист елемент со различна тежина, а нивниот сооднос може да открие какви екстремни процеси се случувале во минатото. Се покажало дека материјалот од далечната страна е побогат со потешки изотопи, за разлика од примероците донесени од мисиите Аполо и Чанг’е 5 од блиската страна.
Анимација што прикажува како огромен космички удар можел да навлезе длабоко во внатрешноста на Месечината.
Оваа разлика најдобро се објаснува со последиците од самиот удар. При судир со толку огромна енергија, внатрешноста на Месечината се загреала до екстремни температури. Дел од материјалот испарил, при што полесните изотопи полесно „побегнале“, оставајќи зад себе материјал збогатен со потешки изотопи. Со други зборови, ударот не оставил само огромен кратер, туку ја променил и хемијата на Месечината длабоко под површината.
Некои истражувачи сметаат дека ваков настан можел дури и да предизвика големи движења во месечевата обвивка, дополнително засилувајќи ги разликите меѓу блиската и далечната страна. За конечно да се потврди ова, ќе бидат потребни нови мисии и нови примероци.
Она што веќе е јасно е дека Месечината не е едноставно, пасивно тело. Таа ја носи запишана својата бурна историја во сопствениот состав. Џиновскиот удар што ја погодил пред милијарди години оставил траги што и денес можат да се прочитаат, нудејќи ни нови сознанија за тоа како се обликуваат световите во Сончевиот систем.
Скопско астрономско друштво
