Една од најпознатите слики во историјата на уметноста можеби крие многу попрецизен приказ на вистинското ноќно небо отколку што досега се претпоставуваше. Ново научно истражување сугерира дека Винсент ван Гог во своето ремек-дело „Ѕвездена ноќ“ (The Starry Night) не ја прикажал само својата уметничка визија за Универзумот, туку вклучил и конкретен распоред на небесните тела што можел да го набљудува пред изгрејсонце на 22 јули 1889 година.
Винсент ван Гог, „Ѕвездена ноќ“ (1889). Новата астрономска анализа сугерира дека дел од ѕвездите на сликата го претставуваат ѕвезденото јато Хијади во соѕвездието Бик.
Автор: Vincent van Gogh. Извор: MoMA / Wikimedia Commons, јавен домен.
Сликата настанала додека Ван Гог престојувал во психијатриската установа во Сен Реми, во јужна Франција. Од прозорецот на својата соба имал поглед кон околниот пејзаж, кој му послужил како инспирација за дел од композицијата. Над малото село, кое не било насликано директно според погледот од прозорецот, се протега необично динамично небо, исполнето со светлосни вителни структури, ѕвезди и полумесечина. Особено впечатлива е светлата жолта точка лево од центарот, за која историчарите на уметноста одамна сметаат дека ја претставува Венера, позната и како Утринска ѕвезда.
Токму распоредот на овие небесни објекти го привлекол вниманието на истражувачки тим од Јужна Кореја, предводен од Елија Џонг-хјун Ким од Универзитетот Кјунг Хи. Наместо да ја анализираат само уметничката композиција, научниците ја споредиле сликата со компјутерски реконструкции на изгледот на небото во 1889 година.
Најинтересното откритие се однесува на групата ѕвезди во централниот дел на сликата. Истражувачите забележале дека нивниот распоред наликува на Хијадите, отворено ѕвездено јато во соѕвездието Бик (Taurus). Хијадите се едно од најблиските ѕвездени јата до Земјата, оддалечено приближно 150 светлосни години. На ноќното небо лесно се препознаваат по карактеристичниот распоред во форма на буквата V. Станува збор за група ѕвезди кои се формирале од ист облак гас и прашина, а денес се движат низ Галаксијата како дел од заедничка ѕвездена популација.
Претходни истражувања предлагале дека ѕвездите на сликата можеби припаѓаат на соѕвездието Овен (Aries), но новата анализа дава посилни аргументи во прилог на Хијадите.
Споредба на распоредот на ѕвездите во „Ѕвездена ноќ“ со вистинските положби на ѕвездите во јатото Хијади. Математичката анализа покажува блиско совпаѓање на нивните меѓусебни положби.
Извор: Kim et al., Scientific Reports (2026), слики 2 и 4. CC BY-NC-ND 4.0.
Важна трага била и формата на Месечината. Сликата прикажува тенок опаѓачки срп, а тоа не се совпаѓа со изгледот на Месечината во средината на јуни 1889 година, периодот во кој традиционално се смета дека била насликана „Ѕвездена ноќ“. Научниците утврдиле дека распоредот на Месечината, Венера и Хијадите многу подобро одговара на изгледот на небото пред зори околу 22 јули истата година.
За да ја проверат својата претпоставка, истражувачите користеле и математички метод со кој ги споредиле релативните положби на пет ѕвезди од сликата со вистинските положби на ѕвездите во јатото. Со ротирање, поместување и промена на размерот на двете групи добиле многу блиско совпаѓање. Дополнителна потврда била пронајдена и во подоцнежниот цртеж на Ван Гог, на кој ѕвездената група има уште послична ориентација со вистинското јато.
Истражувањето отвора и интересно прашање за времето кога била завршена сликата. Досега најчесто се прифаќало дека „Ѕвездена ноќ“ настанала во јуни 1889 година. Сепак, Ван Гог можеби продолжил да работи на платното и во јули, комбинирајќи ги набљудувањата од повеќе утра во една уметничка композиција.
Сепак, научниците предупредуваат дека астрономското совпаѓање не докажува дека целата слика била насликана на одреден датум. Ван Гог можел да ги искористи своите набљудувања од различни денови, а потоа слободно да ги распореди во композицијата.
Ова истражување е уште еден пример за тоа како астрономијата може да помогне во проучувањето на историјата на уметноста. Сликите на старите мајстори понекогаш содржат детали за вистински небесни настани, положби на планетите и изгледот на соѕвездијата. Она што за уметникот претставувало инспирација, денес може да стане научен доказ.
Можеби токму затоа „Ѕвездена ноќ“ и по повеќе од еден век продолжува да нè фасцинира. Зад нејзиното вително небо можеби се крие вистинско утринско небо од едно јулско утро во 1889 година, овековечено преку неповторливата уметничка визија на Винсент ван Гог.
Извор: Kim et al., Scientific Reports, 2026.
https://doi.org/10.1038/s41598-026-73025-5
